Czy zdarzyło Ci się kiedyś powiedzieć, że coś jest po prostu cymes, zrobić jakiś szybki geszeft, albo przyznać, że trochę się cykasz? Choć na co dzień posługujemy się polszczyzną, w naszych ustach wciąż żyje mowa, której oficjalnie prawie nikt już w Lublinie nie używa. Jidysz – dawny język Żydów aszkenazyjskich – nie zniknął bez śladu. Wtopił się w tkankę miejską, podwórka, targowiska i nasze codzienne rozmowy.

Projekt „Język, który słychać. Jidysz w codziennej polszczyźnie” powstał po to, żeby wydobyć te ukryte skarby na światło dzienne i pokazać, że dziedzictwo kulturowe to nie tylko zakurzone eksponaty, ale przede wszystkim żywy głos, który wciąż brzmi w nas na co dzień.

Po co realizujemy ten projekt i dla kogo jest przeznaczony?

Lublin ma niezwykle bogatą, wielokulturową historię, w której społeczność żydowska odgrywała przez stulecia kluczową rolę. Dziś jednak wiedza o kulturze żydowskiej – a zwłaszcza o języku jidysz – często ogranicza się wyłącznie do kontekstu tragicznej historii i Zagłady. Chcemy to zmienić.

Naszym celem jest:

• Przywrócenie pamięci o żywym języku: Pokazanie jidysz nie jako martwego zapisu z podręczników, lecz jako fascynującego elementu naszej współczesnej tożsamości.

• Budowanie dialogu międzypokoleniowego: Stworzenie przestrzeni, w której młodzież szkolna i seniorzy ze społeczności żydowskiej mogą usiąść razem, rozmawiać i wspólnie odkrywać słowa, które nas łączą.

• Edukacja przez nowoczesne formy: Przełożenie lokalnej historii na język atrakcyjny dla młodego pokolenia – przy użyciu nowych technologii i mediów społecznościowych.

Jak pracowaliśmy? Pierwsze działania i wydarzenia

Za nami intensywny czas pełen inspirujących spotkań, pracy warsztatowej i artystycznych poszukiwań. Pierwsza odsłona projektu udowodniła, że jidysz potrafi zafascynować zarówno młodzież, jak i dojrzałych uczestników.

1. Warsztaty z języka jidysz: Maria Kawska i Yuri Vedenyapin

Sercem części edukacyjnej były spotkania międzypokoleniowe, podczas których uczestnicy pod okiem wybitnych ekspertów – Marii Kawskiej i Yuriego Vedenyapina – zanurzyli się w brzmienie i strukturę jidysz.

• Uczestnicy poznawali potoczne słowa i zwroty zakorzenione w polszczyźnie, uczyli się ich zapisu w alfabecie hebrajskim, transliteracji oraz poprawnej wymowy.

• Była to żywa lekcja historii, podczas której zapomniane słowa ożywały na nowo dzięki fonetycznym ćwiczeniom i opowieściom o dawnym, wielokulturowym Lublinie.

2. Warsztaty tworzenia rolek: Alicja Szulc

Jak opowiedzieć o jidysz dzisiejszym nastolatkom, którzy na co dzień poruszają się w świecie rolek i TikToka? Najlepiej dając im narzędzia do twórczej ekspresji!

• Pod okiem Alicji Szulc młodzież wzięła udział w warsztatach multimedialnych. Uczestnicy pisali scenariusze, planowali kadry i kręcili krótkie formy wideo, w których w nowoczesny i dowcipny sposób wyjaśniają pochodzenie oraz znaczenie wybranych słów z jidysz.

• Powstała seria dynamicznych materiałów, które trafiają bezpośrednio do rówieśników i pokazują, że dziedzictwo językowe może być świetnym materiałem do twórczej zabawy.

3. Wystawa graficzna: Monika Krajewska i Hanna Kossowska

Zwieńczeniem i wizualnym dopełnieniem projektu była wyjątkowa wystawa sztuki współczesnej. Zaproszone artystki – Monika Krajewska oraz Hanna Kossowska – przygotowały prace graficzne inspirowane słowami i duchem języka jidysz.

• Ekspozycja połączyła tradycyjne motywy z nowoczesną formą plastyczną, tworząc unikalną przestrzeń refleksji nad tym, jak słowa kształtują naszą wyobraźnię i otoczenie.

• Wystawa stała się miejscem spotkań mieszkańców Lublina, turystów oraz osób zainteresowanych sztuką i historią regionu.

Co nam dał ten projekt?

Realizacja zadania „Język, który słychać” to przede wszystkim widoczna zmiana w świadomości uczestników i lokalnej społeczności.

• Przełamaliśmy stereotypy: Pokazaliśmy młodzieży, że kultura żydowska to nie tylko przeszłość i smutek, ale też energia, słowo, humor i codzienność.

• Wzmocniliśmy więzi: Spotkania międzypokoleniowe zbudowały autentyczne relacje między młodymi ludźmi a seniorami, dla których jidysz stanowił część rodzinnego świata.

• Zostawiliśmy trwały ślad: Powstały otwarte materiały edukacyjne online (w tym filmiki z napisami, dostępne na wolnych licencjach), z których będzie można korzystać.

Projekt realizujemy dzięki wsparciu i współpracy z naszymi partnerami: Ośrodkiem „Brama Grodzka – Teatr NN” oraz Filią Lubelską Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie.

Działanie jest częścią szerszej misji Fundacji Żydowski Lublin, której celem jest sprawianie, by dziedzictwo dawnego Lublina stawało się żywą, dostępną i naturalną częścią współczesnej tożsamości naszego miasta.

Projekt: „Język, który słychać. Jidysz we współczesną polszczyźnie” Dofinansowano ze środków Instytutu Różnorodności Językowej Rzeczypospolitej.